De biologie en zijn toverstaf

Over anti-oxidanten en je zintuigen
20 nov, 2026
grote stapel aardbeien op een tafel op een thaise markt

Het is 5 uur in de ochtend als mijn wekker gaat. Het is aardedonker en behalve de krekels hoor ik helemaal niks. Vroege ochtenden hebben iets magisch. De stilte, de ruimte en het gevoel even helemaal alleen te zijn. Maar 5 uur is te vroeg. Mijn oogleden protesteren, mijn spieren krijg ik amper aangestuurd en ik wankel richting de wasbak. Toch heb ik zin in deze dag: vandaag wil ik me laten verrassen door de plek van de meest georganiseerde chaos; de markt.

Met een boodschappenmand en twee plastic tassen hijs ik mijn nog zwabberende benen in de tuk-tuk. Ik hou van Thailand; ik kan me, zonder ergens over na te hoeven denken, richting de straat bewegen en als ik de plek van bestemming noem word ik daar vanzelf heen gereden. Onderweg laat ik me entertainen door de eindeloze troepen van verkeer en voetgangers. Een briesje wind houdt de temperatuur draaglijk en wiegend kom je aan op je eindbestemming.

Je zintuigen maken overuren; de geuren zijn zo sterk dat ik me voel als een speurhond; ik snuf en snuif en draai mijn ogen richting alles wat me aantrekt; ik struin langs bossen paars-groene basilicum en herken de geur van anijs… Een intens zoete lucht brengt me vervolgens naar een tafel met fruit in de felste kleuren. Ik zie aardbeien zo groot en rood! Ik voel het water in mijn mond lopen…



Wat zijn oxidanten en anti-oxidanten?

Binnen in ons lichaam is het voortdurend een komen en gaan van chemische reacties. Eén daarvan is oxidatie. Dit gebeurt bijvoorbeeld wanneer ons lichaam voedingsstoffen (denk aan suikers en vetten) omzet in energie met behulp van zuurstof. Daarbij ontstaan o.a. vrije radicalen. Dat zijn kleine deeltjes met een ongepaard elektron. Vergelijk het met een dans waarbij één danser zonder partner staat. Die zoekt een partner bij een ander paar, waardoor daar weer iemand alleen kan komen te staan. Zo kunnen vrije radicalen reacties met andere moleculen aangaan en een kettingreactie veroorzaken.

Ons lichaam gebruikt zulke reactieve stoffen bijvoorbeeld om ziekteverwekkers te bestrijden en signalen tussen cellen door te geven. Wanneer de hoeveelheid reactieve stoffen groter wordt dan ons lichaam kan opvangen, ontstaat oxidatieve stress. Dit kan cellen en hun onderdelen beschadigen. Daar hebben we dan o.a. anti-oxidanten voor nodig.


Hoe helpen we ons lichaam beschermen?

Ons lichaam kan zich verdedigen tegen oxidatieve stress. Het maakt zelf stoffen aan die helpen beschermen tegen schadelijke oxidatie; lichaamseigen anti-oxidanten. Daarnaast kunnen we anti-oxidanten uit voeding halen, bijvoorbeeld vitamine C, vitamine E en verschillende plantenstoffen die ook helpen beschermen tegen schadelijke oxidatie.

In sommige situaties ontstaan er veel meer reactieve stoffen: door roken komen er veel reactieve stoffen het lichaam binnen. Langdurige stress zorgt er via stresshormonen en ontstekingsreacties voor dat er meer reactieve stoffen kunnen ontstaan. Ook bij topsport of andere zware lichamelijke inspanning maakt je lichaam tijdelijk veel meer van deze stoffen aan. Dat kan schade veroorzaken, maar de reactieve stoffen werken gelukkig óók als signaal voor onze cellen om hun bescherming te versterken.



Anti-oxidanten op je bord

We kunnen bepaalde plantenstoffen herkennen aan kleur, geur en smaak. Niet iedere kleur of smaak wijst automatisch op anti-oxidanten, maar onze zintuigen geven ons wel aanwijzingen. De rode, blauwe en paarse kleuren komen vaak van anthocyanen. Die geven bijvoorbeeld blauwe bessen, bramen en rode kool hun opvallende kleuren. Ze beschermen planten tegen fel zonlicht en oxidatieve stress. Gele en oranje kleuren komen vaak van carotenoïden, zoals bètacaroteen in wortels en pompoen. In rode tomaten vind je vooral lycopeen. Hoe roder de tomaat wordt, hoe meer lycopeen hij bevat. Deze stof is heel goed in het onschadelijk maken van een reactieve vorm van zuurstof.

Smaak geeft ook aanwijzingen: bitter en wrang: denk aan groene thee, pure chocolade en druiven in wijn. Die smaak kan komen van  polyfenolen, zoals tannines.

Pittig en scherp: denk aan radijs, mosterd en rucola. Die scherpe smaak komt van verbindingen die uit glucosinolaten ontstaan als je de plantencellen beschadigt, bijvoorbeeld door erop te kauwen.

Ook geur vertelt je iets over de chemische rijkdom van de plant. Wrijf maar eens wat rozemarijn, tijm of salie tussen je vingers. Die sterke, kruidige geur die vrijkomt, komt onder andere van terpenen; geurstoffen waarvan sommige ook als anti-oxidant kunnen werken. Bij tijm ruik je bijv. de anti-oxidant thymol.



Biologisch of regulier?


Planten maken veel van deze stoffen eigenlijk voor zichzelf aan, bijvoorbeeld als bescherming tegen zonlicht, vraat of ziekteverwekkers. Bij biologische teelt moeten planten zich vaak meer verdedigen tegen insecten en ziekten. Bij reguliere teelt worden planten vaker beschermd met synthetische bestrijdingsmiddelen. Je ziet dan ook dat biologische groenten en fruit gemiddeld genomen meer anti-oxidanten, bevatten.



Natuurvoeding: de kracht van het hele voedingsmiddel

Nog voordat je de eerste hap doorslikt, is je lichaam al aan het werk. De geur en smaak sturen signalen naar je hersenen, die op hun beurt je speekselproductie en spijsvertering in gang zetten. Als je kauwt, begint de afbraak van voedingsstoffen al in je mond. Ook in je darmen zitten smaakreceptoren. Die herkennen onder andere zoete, bittere en umami-stoffen uit je voeding en helpen zo de aanmaak van spijsverteringshormonen te regelen.

Een aardbei bevat een heel gezelschap aan anti-oxidanten; de kleine puntjes aan de buitenkant zijn eigenlijk vruchtjes en bevatten naar verhouding nog veel meer anti-oxidanten dan de rest van de vrucht.

Hij bevat ook vezels en andere nuttige stoffen. Ze komen allemaal samen in één voedingsmiddel. Dat maakt een aardbei veel meer dan alleen zijn vitamines.



Wat gebeurt er in de keuken?

Helaas kan een deel van al die nuttige anti-oxidanten in de keuken, of zelfs op weg ernaartoe, verloren gaan. Door groenten lang en heet te bakken, kunnen anti-oxidanten worden afgebroken; ‘bij kort verhitten blijft er daarom vaak wat meer over. Vooral vitamine C en sommige polyfenolen gaan verloren door warmte of verdwijnen in het kookwater. Als je broccoli in water kookt, kun je in 15 minuten meer dan 60% aan polyfenolen verliezen. Maak je een saus of soep, dan komen de stoffen in het vocht dat je wel gewoon opeet. Daardoor heb je dus minder verlies.

Ook door tijd en zuurstof kunnen er steeds meer anti-oxidanten verloren gaan. Bij gesneden groenten en fruit kunnen sommige anti-oxidanten daarom sneller afnemen dan bij ongesneden groenten en fruit. Meer snijvlak, meer contact met zuurstof! Als fruit of groenten bruin kleuren, betekent dat dat het oxidatieproces is begonnen.

Vaak is in zakjes met gesneden groenten een deel van de zuurstof vervangen door *stikstof. Dat zie je bijvoorbeeld vaak bij die bolle zakjes sla in de supermarkt. Zo wordt oxidatie afgeremd, blijven de groenten langer goed en blijven ook bepaalde  anti-oxidanten beter behouden. Minder snel bruin dus!


De biologie en haar toverstaf

We worden niet voor niets verleid. De natuur gebruikt kleur, geur en smaak om onze aandacht te trekken. En achter die verleiding gaat een hele wereld aan stoffen schuil.

De biologie doet haar werk, zonder dat je erbij na hoeft te denken. Als je eenmaal weet wat er allemaal achter die kleuren en geuren schuilgaat, kijk je misschien toch nét anders naar een aardbei.


*Stikstof is een gas dat van nature in de lucht voorkomt. Maar liefst 78% van de lucht die we inademen bestaat uit stikstof


– VOEDINGSSTOF –
weten wat je eet






Laatste blogs

Salie

Salie

Mijn vader stond steevast aan het begin van de herfst boven de wastafel te gorgelen. Als kind vond ik het geluid fascinerend. Ik wachtte tot de voordeur achter hem was dichtgeslagen en stond even later zelf boven de wastafel, mijn hoofd zo ver mogelijk achterover,...

Salie bij keelpijn

Salie bij keelpijn

Gorgeldrank Bij keelpijn of irritatie in mond en keel kun je salie als gorgeldrank gebruiken. De Europese kruidenmonografie gaat uit van gedroogd salieblad. Zelf gebruik ik liever verse salie uit de tuin. Voor 200 ml 3 flinke verse salieblaadjes 200 ml kokend water...

Op de hoogte blijven?